Kiedy: 5 września 2026 r. (sobota), godz. 13:30–15:00
Gdzie: Biblioteka Manhattan, al. Grunwaldzka 82 (poziom +2)
Gustaw Bychowski i Alberta Szalita to polskożydowscy lekarze i psychoanalitycy z Warszawy. We wrześniu 1939 r. obojgu udało się wydostać z bombardowanej stolicy. Ucieczka Bychowskiego przez Wilno, Szwecję i Japonię do Nowego Jorku trwała dwa lata. Do Polski już nie wrócił. Inaczej Szalita, która w czasie wojny znalazła się w Związku Sowieckim i w 1945 r. powróciła do kraju. Rok później wyemigrowała do USA – skłonił ją do tego panujący w Polsce antysemityzm. Oboje jako psychoanalitycy działali przez kilkadziesiąt lat w Nowym Jorku, ale w konkurujących i zwalczających się Instytutach Psychoanalitycznych. W odróżnieniu od dominującej w powojennej Ameryce ortodoksyjnej psychoanalizy zaczęli pracować z chorymi na psychozę i z Ocalałymi z Zagłady.
Mimo swoich nowatorskich pomysłów klinicznych i koncepcji teoretycznych nie zaistnieli w świecie psychoanalitycznym i zostali zapomniani. Autorka książki bada przyczyny tego „zapomnienia”, kreśląc ich portrety na tle dziejów psychoanalizy w kontekście społecznym i kulturowym.
Ta książka jest dziełem niezwykłym na polskim rynku. Już sam pomysł Autorki, by stworzyć derridiańskie „potencjalne archiwum obecności i nieobecności psychoanalizy w Polsce”, obiecuje oniryczną podróż w czasie i przestrzeni ścieżkami kształtowanymi życiem i działalnością psychoanalityków żydowskiego pochodzenia z Polski, postaci wybitnych, a niemal nieznanych. Książka napisana przez Ewę Kobylińską-Dehe, filozofkę i psychoanalityczkę o zacięciu historycznym, przywraca pamięć o nich, a poprzez stosowaną przez Autorkę metodę mikronarracji staje się świadectwem czasów odrzucenia i zaprzeczenia.

Kiedy: 6 września 2026 (niedziela), godz. 19:00

Gdzie: Nowa Synagoga, ul. Partyzantów 7, Gdańsk
Koncert muzyki chasydzkiej zespołu Symcha Keller i Przyjaciele wprowadza słuchaczy i słuchaczki w świat kultury, która była kiedyś obecna w Polsce, a teraz jest odtwarzana ze wspomnień, poszukiwań i zapisów. To tradycyjne pieśni chasydzkie z XVIII i XIX wieku, m.in. z terenu dzisiejszej Lubelszczyzny (Lublin, Kock). To bliskie naszemu dziedzictwu kulturowemu pieśni taneczne, weselne, medytacyjne, pełne uniesienia i radości, teksty śpiewane w oryginalnym języku starohebrajskim. Utwory są poprzedzone wstępem i tłumaczeniem tekstu. Każdy koncert to także podróż w czasie do nieistniejącego już świata, spotkanie pełne opowieści, humoru, historii, które wzruszają, poruszają i nie pozostawiają osób słuchających obojętnymi, głęboko duchowe doświadczenie, zupełnie inne od popularnej „klezmerskiej” muzyki.
Repertuar pochodzi z trzech ostatnich płyt wchodzących w skład „Tryptyku Chasydzkiego”:
– z wydanego w 2017 r. dwupłytowego albumu „Bramy”, nagranego razem z Andrzejem Adamiakiem,
– z wydanej w 2019 r. płyty z pieśniami pt. „Chojze – Widzący z Lublina”, albumu dedykowanego zmarłemu w 1815 roku jednemu z największych mistyków chasydzkich w Polsce,
– z wydanego w 2021 roku albumu „Chasydzka droga, z Lublina do Kocka”, który zawiera oryginalnie zaaranżowane pieśni chasydów z osiemnastego i dziewiętnastego wieku.
Koncerty z tym repertuarem wykonywane były na wszystkich ważnych festiwalach w Polsce: na Festiwalu Singera w Warszawie, Lubliner w Lublinie czy Sacrum In Musica w Bielsku-Białej. Symcha Keller występował m.in. w Rzymie, Watykanie, USA, Izraelu.
W koncercie biorą udział:
Symcha Keller – śpiew, flet, szofar
Bartłomiej Stańczyk – akordeon, śpiew
Robert Brzozowski – kontrabas
Krzysztof Pachla – klarnet
Paweł Stępnik – gitary
Tomasz „Bozdek” Kozdraj – instrumenty perkusyjne
Piotr Bunzler – śpiew

Kiedy: 5 września 2026 r. (sobota), godz. 20:30

Gdzie: Nowa Synagoga, ul. Partyzantów 7, Gdańsk

Koncerty solowe Marii Ka to wyjątkowe doświadczenia zanurzone we współczesnych środkach artystycznych, ukazujące nowe, innowacyjne oblicza Muzyki jidysz. Składają się na nie aktualnie napisane autorskie utwory oraz już istniejące żydowskie piosenki zaadaptowane, jak to bywa z reguły w przypadku występów tej artystki, do kobiecej perspektywy. To elektroniczno‑alternatywne podróże z elementami tradycji, których treść obejmuje bieżące tematy społeczne i kwestie dotyczące wielości tożsamości. Opowiadane są one językiem obecnym od wielu wieków w Polsce, w Muzyce Marii zaś przyjmującym nowoczesną formułę.
Di Maszin to najnowszy album i formuła koncertowa artystki. Zawiera premierowe autorskie piosenki w języku jidysz. Tematyka utworów osadzona jest w miejskim charakterze żydowskiego języka. Tytułowa „maszyna” stanowi metaforę zarówno metropolitalnych terenów (m.in. Gdańska), jak i pulsującego emocjami życia ich mieszkanek i mieszkańców. Jest także opowieścią o systemach, w które wszystkie/cy jesteśmy uwikłane/i: społeczno‑politycznych, relacyjnych i emocjonalnych. Rytmiczność, repetytywność, matematyczna zgodność, nieokiełznana energia – to muzyczne cechy charakterystyczne opisywanego materiału.
Występ obejmuje 8 autorskich piosenek w języku żydowskim oraz już istniejące jidyszowe klasyki. Jego całościowa wymowa przełamuje stereotyp jidysz jako języka wyłącznie sztetli, osadzonego w muzyce klezmerskiej i ludowej. Di Maszin to kontynuacja przedwojennej miejskiej awangardy oraz tętniącego kolorami istnienia jidysz w kontekście metropolitalnym. To połączenie języka z wyklarowanymi w późniejszych dziesięcioleciach stylistykami i gatunkami muzycznymi: elektroniką, rockiem, alternatywą, punkiem. Poprzez osadzoną w wielu kontekstach i punktach czasowych strukturę koncert prezentuje przekrojowe, elastyczne i wielokulturowe podejście do żydowskości. Żydowskości rozumianej jako działanie i istnienie w kontekście kultury popularnej, szerokiej i wspólnej wielu etnicznościom. To adaptacja jidysz do pozostawania w dialogu z bardziej uniwersalnym, nie tylko stricte żydowskim, „tu i teraz”.
Materiał wykonywany jest przez Marię Ka z wykorzystaniem głosu i jej standardowego instrumentarium: instrumentu klawiszowego, elektronicznego loopera i efektów wokalnych. Krótko po premierze został doceniony m.in. przez amerykański The Forward (recenzja). Koncert prezentuje słuchaczom i słuchaczkom jidysz jako żywy, dzisiejszy, aktualny i osadzony we współczesnych realiach język. Język będący prawdziwie XXI‑wiecznym sposobem komunikacji i ekspresji, opisujący rzeczywistość miasta oraz jego pulsującą dźwiękami, kolorami, światłem i ruchem tkankę. Maszyna pracuje, produkuje, daje i zabiera. Język ewoluuje, wybrzmiewa i trwa: „tu i teraz”.

Kiedy: 5 września 2026 r. (sobota), godz. 17:00–18:00

Gdzie: Biblioteka Manhattan, al. Grunwaldzka 82 (poziom +2)

Słowa gasnącego języka. Współczesna poezja ladino Agnieszki August‑Zarębskiej (Pogranicze 2026) to pierwsza w języku polskim monografia poświęcona kulturze Żydów sefardyjskich, a zwłaszcza współczesnej poezji tworzonej w ladino – języku dziś poważnie zagrożonym wygaśnięciem. Choć ladino niemal nie funkcjonuje już w codziennej komunikacji, wciąż pojawia się w szczególnych kontekstach kulturowych jako język korzeni i dziedzictwa sefardyjskiego.
Autorka analizuje, w jaki sposób język ten powraca w twórczości poetek i poetów żyjących w krajach diaspory sefardyjskiej. Akt pisania w ladino staje się dla nich świadomym gestem artystycznym i egzystencjalnym – sposobem przeżywania świata, medium pamięci oraz narzędziem przywoływania transkulturowej przeszłości własnej wspólnoty. Poezja ta jest przestrzenią poszukiwań tożsamościowych, a zarazem jednym z ostatnich obszarów trwania języka, który nie posiada dziś własnego terytorium geograficznego.
Książka wprowadza czytelnika w mało znany w naszym kraju świat kultury sefardyjskiej oraz w najnowsze debaty dotyczące literatury języków mniejszościowych i zagrożonych. To lektura nie tylko dla badaczy i studentów humanistyki, ale także dla wszystkich zainteresowanych językami i literaturą diaspor żydowskich, miłośników kultury hiszpańskojęzycznej na jej peryferiach, a także pasjonatów zajmujących się losem języków ginących i ich rolą we współczesnej kulturze.